Waarom begon de Koude Oorlog?
In 1945 waren de VS en de USSR nog bondgenoten tegen Duitsland. Zodra de oorlog voorbij was, kwamen hun verschillen terug:
- Ideeën: de VS geloofden in particuliere bedrijven (kapitalisme) en verkiezingen met meerdere partijen. De USSR geloofde in staatscontrole over de economie (communisme) onder één partij.
- Veiligheid: de USSR had meer dan 20 miljoen mensen verloren. Ze wilde vriendelijke regeringen in Oost-Europa als buffer. Het Westen zag dit als uitbreiding.
- Wantrouwen: op de conferenties van Jalta en Potsdam (1945) verdeelden de bondgenoten Duitsland in vier zones, maar ze waren het oneens over de toekomst ervan. De Amerikaanse atoombom (1945) vergrootte de Sovjetangst.
In 1946 sprak Churchill over een "IJzeren Gordijn" door Europa. In 1947 beloofden de VS landen te helpen die zich tegen het communisme wilden verzetten (Truman-doctrine) en gaven ze miljarden om West-Europa op te bouwen (Marshallplan). De USSR richtte een eigen economisch blok op (Comecon, 1949).
Twee blokken: Duitsland, Berlijn en de bondgenootschappen
Berlijnse blokkade (1948–49): de USSR sloot de wegen naar West-Berlijn af. Het Westen vloog 11 maanden lang voedsel en brandstof in (de Berlijnse luchtbrug) tot de blokkade eindigde.
Twee Duitslanden (1949): de Bondsrepubliek (West) en de Democratische Republiek (Oost).
Bondgenootschappen: de NAVO (1949), een westers militair bondgenootschap; het Warschaupact (1955), het oostelijke. Een aanval op één lid gold als een aanval op allemaal.
Berlijnse Muur (1961): Oost-Duitsland bouwde een muur dwars door Berlijn om te stoppen dat mensen naar het Westen vluchtten. Die werd het symbool van een verdeelde wereld. Opstanden in het Oosten werden neergeslagen: Hongarije (1956) en Tsjecho-Slowakije (1968).
Wapenwedloop, ruimtewedloop en propaganda
De USSR testte in 1949 haar eerste atoombom en maakte daarmee een eind aan het Amerikaanse monopolie. Al snel hadden beide landen waterstofbommen en raketten die oceanen over konden. In de jaren tachtig hadden ze tienduizenden kernkoppen. Beide wisten dat een aanval allebei zou vernietigen: wederzijds verzekerde vernietiging (MAD). Die angst hield de oorlog "koud".
Ruimtewedloop: Spoetnik, de eerste satelliet (USSR, 1957); Joeri Gagarin, de eerste mens in de ruimte (1961); Apollo 11 landt mensen op de Maan (VS, 1969).
Beide kanten streden ook in sport, films, wetenschap en propaganda. In de VS leidde de angst voor verborgen communisten begin jaren vijftig tot de "Red Scare" (het McCarthyisme).
Crises en proxyoorlogen overal ter wereld
Een proxyoorlog is een oorlog waarin de supermachten tegengestelde kanten steunen in plaats van zelf tegen elkaar te vechten.
- China (1949): de communisten winnen de burgeroorlog.
- Koreaanse Oorlog (1950–53): het Noorden (gesteund door de USSR en China) tegen het Zuiden (gesteund door de VS en VN-troepen); eindigt in een wapenstilstand bij de 38e breedtegraad.
- Cubacrisis (1962): Sovjetraketten worden op Cuba ontdekt; de VS blokkeren het eiland. Na 13 gespannen dagen haalt de USSR ze weg en de VS halen stilletjes hun raketten uit Turkije weg. Daarna komt er een hotline.
- Vietnamoorlog (1955–75): de VS vechten om het communistische Noord-Vietnam te stoppen; ze trekken zich in 1973 terug en Vietnam verenigt zich in 1975 onder communistisch bewind.
- Afghanistan (1979–89): Sovjettroepen vechten tegen rebellen die door de VS en anderen worden gesteund.
Proxyoorlogen kostten enorm veel levens in Azië, Afrika en Latijns-Amerika.
Niet-gebondenheid, dekolonisatie en détente
Na 1945 werden veel koloniën in Azië en Afrika onafhankelijk. De meeste wilden zich niet bij een blok aansluiten. In Belgrado lanceerden leiders als Jawaharlal Nehru (India), Gamal Abdel Nasser (Egypte), Josip Broz Tito (Joegoslavië), Kwame Nkrumah (Ghana) en Sukarno (Indonesië) in 1961 de Beweging van Niet-Gebonden Landen. Niet-gebonden zijn betekende niet zwijgen: het betekende elk vraagstuk zelf beoordelen.
Détente (jaren zeventig) betekent verminderde spanning: wapenverdragen (SALT I, 1972), de Akkoorden van Helsinki (1975) en Amerikaanse bezoeken aan China en de USSR. Het eindigde in 1979, toen Sovjettroepen Afghanistan binnenvielen en een nieuwe bewapening begon.
Hoe eindigde de Koude Oorlog?
- De Sovjeteconomie was zwak en de wapenwedloop kostte te veel.
- Michail Gorbatsjov (vanaf 1985) gaf meer openheid (glasnost) en economische hervorming (perestrojka) en tekende wapenverminderingsverdragen met de VS (INF, 1987).
- In 1989 brachten vreedzame protesten de communistische regeringen in Oost-Europa ten val. Op 9 november 1989 ging de Berlijnse Muur open. Duitsland werd in 1990 herenigd.
- In december 1991 viel de USSR uiteen in 15 onafhankelijke landen.
De wereld veranderde van bipolair (twee polen) naar een wereld met één supermacht, en later naar een multipolaire wereld met opkomende machten zoals China, de Europese Unie en India.
Belangrijke formules en begrippen
- Koude oorlog: rivaliteit zonder rechtstreeks gevecht tussen de supermachten
- Supermacht: een land met enorme militaire en economische macht over de hele wereld
- Blok: een groep landen die samen optrekt
- Proxyoorlog: een oorlog waarin grote machten tegengestelde lokale partijen steunen
- Indamming: Amerikaans beleid om de verspreiding van het communisme te stoppen
- Détente: verminderde spanning
- Niet-gebondenheid: bij geen van beide blokken aansluiten
- MAD: wederzijds verzekerde vernietiging
Uitgewerkte voorbeelden
1. Waarom heet het een "koude" oorlog?
De twee supermachten vochten nooit rechtstreeks tegen elkaar. De rivaliteit verliep via bondgenootschappen, wapens, propaganda en proxyoorlogen.
2. Zet in volgorde: Warschaupact, NAVO, Berlijnse Muur, Cubacrisis.
NAVO (1949) → Warschaupact (1955) → Berlijnse Muur (1961) → Cubacrisis (1962).
3. Hoe eindigde de Cubacrisis?
De USSR haalde haar raketten uit Cuba weg; de VS beloofden Cuba niet binnen te vallen en haalden later hun raketten uit Turkije weg. Er kwam een directe hotline.
4. Geef twee redenen waarom India voor niet-gebondenheid koos.
Het had net zijn vrijheid gewonnen en wilde zelf kiezen, en het had hulp en handel van beide blokken nodig om zijn economie op te bouwen, terwijl het buiten hun oorlogen bleef.
Veelgemaakte fouten
- Zeggen dat de VS en de USSR rechtstreeks tegen elkaar vochten. Ze vochten via anderen (proxyoorlogen).
- De NAVO (Westen, 1949) en het Warschaupact (Oosten, 1955) door elkaar halen.
- Denken dat niet-gebonden neutraal en zwijgzaam betekende. Het betekende zelfstandig oordelen over elk vraagstuk.
- Zeggen dat de Koude Oorlog in 1989 eindigde. De Muur viel in 1989; de USSR viel uiteen in 1991.